Een recent artikel in deze krant over de belasting op arbeid en vermogen legde terecht een scheefgroei bloot (Trouw, 22 augustus). Wie zijn inkomen vooral verdient door te werken, betaalt daar in Nederland relatief veel belasting over; inkomsten uit sparen, beleggen en ander vermogen worden een stuk minder belast. Dat vraagt om correctie. Maar daarbij dreigt een nieuwe fout: dat we vooral de middenklasse en de ‘gewone’ vermogenden gaan belasten, terwijl de extreem rijken opnieuw buiten schot blijven. Dan wordt de systeemfout niet opgelost, maar juist groter.
De discussie over vermogensbelasting spitst zich al snel toe op huizen, pensioenen, spaargeld en beleggingen. Dat is begrijpelijk. Een groot deel van het Nederlandse vermogen bestaat uit woningen en pensioenen. De overheid geeft bovendien via de hypotheekrenteaftrek en fiscale behandeling van pensioenen grote bedragen uit.
Wie alleen naar de totale belastingopbrengsten kijkt, komt daardoor tot de conclusie dat Nederland vermogen wel erg vriendelijk behandelt. De grafiek in bovengenoemd Trouw-artikel maakt dat beeld bijzonder zichtbaar: netto zit Nederland met de belastingopbrengsten op vermogensinkomen zelfs onder de nullijn, als enige EU-land.
Je hebt rijk en rijk
Maar trek daar geen overhaaste conclusies uit. Een gezin met een afbetaald of bijna afbetaald huis en een behoorlijk pensioen heeft vermogen. Een ondernemer die na tientallen jaren een bedrijf heeft opgebouwd eveneens. Net als iemand die een paar ton heeft belegd voor zijn oude dag. Je kunt zulke mensen rijk noemen. Maar hun financiële positie is van een totaal andere orde dan die van mensen die honderden miljoenen of miljarden bezitten.
Het is belangrijk dat onderscheid voldoende te maken. Zo niet, dan dreigt een brede belastingoperatie die vooral gevolgen heeft voor mensen met een zichtbaar, geregistreerd en moeilijk verplaatsbaar vermogen. Een huis staat nu eenmaal in Nederland. Een pensioenpot is bekend. Een effectenrekening bij een Nederlandse bank ook.
Bij extreem grote vermogens werkt het anders. Er zijn veel meer mogelijkheden om die onder te brengen in ondernemingen, holdings, fondsen en internationale structuren. En, zoals ook in bovengenoemd Trouw-artikel staat: rijkere mensen kunnen betere adviseurs betalen, meer risico nemen en daardoor hogere rendementen behalen dan mensen met kleinere vermogens.
Hoe eenvoudiger het vermogen, hoe eenvoudiger het vaak te belasten is
Dat betekent dat een belastingstelsel dat formeel iedereen met vermogen zwaarder belast, in de praktijk helemaal niet automatisch progressief uitpakt. Sterker nog: hoe eenvoudiger het vermogen, hoe eenvoudiger het vaak te belasten is. Uitgangspunt voor de politieke discussie moet daarom niet alleen zijn hoe we de belastingdruk verschuiven van arbeid naar vermogen. De belangrijkere vraag is welke vermogens we zwaarder willen belasten.
Het roept begrijpelijkerwijs weerstand op als een verpleegkundige, leraar of ondernemer tientallen jaren relatief veel belasting over arbeid betaalt, vervolgens spaart, een woning aflost en pensioen opbouwt, om dan te horen dat juist dat opgebouwde vermogen zwaarder moet worden belast. Zeker wanneer iemand met een vermogen dat honderd of duizend keer zo groot is via een veel complexere financiële structuur relatief buiten schot blijft.
Huidige voordelen niet onaantastbaar
Dat betekent niet dat de huidige fiscale voordelen rond woningbezit, pensioenen of vermogensinkomsten onaantastbaar moeten zijn. Het is nodig arbeid en vermogen evenwichtiger te belasten. Het is moeilijk uit te leggen waarom iemand die zijn inkomen volledig uit arbeid haalt, structureel anders wordt behandeld dan iemand die hetzelfde inkomen uit vermogen ontvangt. Maar een hervorming heeft alleen zin wanneer zij werkelijk progressief is.
Kijk veel nadrukkelijker naar grote privévermogens en grote erfenissen
Dat betekent: zeer hoge vrijstellingen of duidelijke progressieve schijven, zodat de eerste laag van opgebouwd vermogen wordt ontzien en de belastingdruk daarna steeds sterker oploopt. Daarnaast moet het vizier veel nadrukkelijker worden gericht op zeer grote persoonlijke vermogens, grote erfenissen en constructies waarmee privévermogen langdurig buiten de reguliere heffing kan blijven. En juist omdat kapitaal internationaal kan bewegen, is samenwerking met andere landen noodzakelijk.
Op dat laatste punt biedt het Trouw-artikel reden voor enig optimisme. Het klassieke argument dat vermogen onmiddellijk naar het buitenland verdwijnt wanneer een land belasting heft, is volgens de geïnterviewde economen minder sterk geworden doordat belastingdiensten steeds meer gegevens uitwisselen. Laten we die ontwikkeling dan ook benutten.
Grote vermogens groeien sneller
Het doel moet niet zijn om iedere Nederlander die na een werkzaam leven enig vermogen heeft opgebouwd tot fiscaal probleem te verklaren. Het doel moet zijn om te voorkomen dat economische ongelijkheid zichzelf aan de absolute top steeds verder versterkt. Want dát is de echte systeemfout: wie voornamelijk van arbeid leeft, kan maar beperkt vermogen opbouwen, terwijl zeer grote vermogens dankzij rendement, schaalvoordelen en toegang tot expertise steeds sneller kunnen groeien.
Als we vooral het huis, het pensioen en de relatief eenvoudige beleggingen van de middenklasse en de ‘normale’ rijken weten te vinden, terwijl de grootste vermogens zich grotendeels aan de heffing kunnen onttrekken, hebben we niets opgelost. Dan hebben we de ladder alleen wat moeilijker beklimbaar gemaakt voor degenen die halverwege staan, terwijl degenen die al helemaal bovenaan staan ongemoeid blijven.
Een eerlijker belastingstelsel vraagt niet simpelweg om meer belasting op vermogen. Het vraagt om veel gerichtere belastingheffing op extreem vermogen, met tegelijkertijd een verlaging van de belasting op arbeid. Pas dan corrigeren we de scheefgroei waar Trouw terecht aandacht voor vraagt, zonder de volgende scheefgroei zelf te creëren.